Podważenie testamentu – kto, jak i kiedy może obalić testament?

Testament jest jednym z najważniejszych instrumentów prawa spadkowego. Pozwala spadkodawcy zdecydować, komu i w jakich częściach przypadnie jego majątek po śmierci. W teorii jest wyrazem ostatniej woli jednostki i jej prawa do swobodnego rozporządzania własnym majątkiem. W praktyce jednak nie każdy testament jest ważny – nie każdy wyraża rzeczywistą, świadomą i swobodną wolę osoby, która go sporządziła. Niekiedy nie spełnia również ustawowych wymogów formalnych przewidzianych dla tej czynności prawnej.

Kiedy testament jest nieważny?

Testament jest nieważny wtedy, gdy został sporządzony niezgodnie z przepisami prawa. Może to wynikać z wad oświadczenia woli spadkodawcy lub z niedochowania ustawowo wymaganej formy.

Wady oświadczenia woli

Aby skutecznie podważyć testament należy udowodnić, że został spełniona jedna z przesłanek wymieniona w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, testament jest nieważny, jeśli spadkodawca sporządził go:

• będąc w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, np. z powodu zaawansowanej choroby psychicznej,
• działając pod wpływem błędu, np. mylnego przekonania o braku potomstwa,
• działając pod wpływem groźby lub przymusu.

Błędy formalne

Testament może zostać uznany za nieważny nie tylko z powodu wad oświadczenia woli, ale również wtedy, gdy został sporządzony z naruszeniem przepisów dotyczących jego formy.

W przypadku testamentu pisemnego, niezbędne jest spisanie go w całości ręcznie i opatrzenie podpisem.

W przypadku testamentu ustnego do nieważności może dojść m.in. wtedy, gdy nie została spełniona wymagana liczba trzech świadków obecnych jednocześnie przy składaniu oświadczenia. Wadą formalną będzie również brak podpisu co najmniej dwóch świadków pod spisanym oświadczeniem spadkodawcy.

Nieważność może wynikać także z nieprawidłowości dotyczących osoby świadka. Świadkiem nie może być np. osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych (przykładowo małoletni) ani osoba, dla której w testamencie przewidziano jakąkolwiek korzyść. W tym ostatnim przypadku, nieważne jest co najmniej postanowienie przysparzające tej osobie korzyść, a w określonych sytuacjach – cały testament.

Kto może obalić testament?

Prawo do zakwestionowania testamentu przysługuje każdej osobie, która ma w tym interes prawny. W praktyce testament kwestionują najczęściej osoby uprawnione do zachowku – potomstwo, małżonek, a w określonych sytuacjach – rodzice spadkodawcy.

Nie jest konieczne, aby była to wyłącznie najbliższa rodzina zmarłego, Istotne jest wykazanie, że ważność lub nieważność testamentu bezpośrednio wpływa na prawa danej osoby.

Jak obalić testament?

Podważenie testamentu następuje wyłącznie w drodze postępowania sądowego. Notariusz nie ma kompetencji do stwierdzania nieważności testamentu ani do rozstrzygania sporów między spadkobiercami.

W trakcie postępowania sąd bada, czy testament został sporządzony zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, a więc czy nie wystąpiły wady oświadczenia woli oraz czy dochowano wymaganej formy. Postępowanie dowodowe może obejmować przesłuchanie świadków, analizę dokumentacji medycznej, a w razie potrzeby także opinię biegłego. Jeżeli sąd uzna testament za nieważny, jego postanowienia tracą moc, a dziedziczenie odbywa się na zasadach ustawowych

Podważenie testamentu notarialnego – czy to możliwe?

Testament notarialny jest uznawany za najpewniejszą formę rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Wynika to z obowiązku notariusza do weryfikacji tożsamości testatora i jego zdolności do czynności prawnych, odebraniu od niego oświadczenie woli oraz sporządzenia protokołu z dokonanych czynności.

Nie oznacza to jednak, że testament notarialny jest niepodważalny. Również w przypadku testamentu notarialnego możliwe jest wykazywanie wad oświadczenia woli, a także formalnych uchybień dotyczących sporządzania aktu notarialnego.

Notariusz jest zobowiązany do odmowy dokonania czynności notarialnej, gdy poweźmie uzasadnioną wątpliwość w przedmiocie tego, czy testator działa w stanie dostatecznej świadomości i swobody w powzięciu decyzji oraz wyrażeniu woli.  Niemniej jednak notariusz nie jest lekarzem i nie posiada specjalistycznej wiedzy, która pozwalałaby mu na profesjonalną ocenę stanu umysłu spadkodawcy.

Czy notariusz decyduje o poczytalności spadkodawcy – Wyrok Sądu Najwyższego z 23 lipca 1982 r. (III CRN 159/82)

W tej sprawie oceniano, czy spadkodawczyni w chwili sporządzania testamentu działała świadomie i swobodnie. Sądy niższych instancji przywiązały dużą wagę do zeznań notariuszy, którzy nie mieli wątpliwości co do jej poczytalności. Sąd Najwyższy wskazał jednak, że przekonanie notariusza co do stanu psychicznego testatora nie jest dla sądu wiążące. Notariusz jest osobą zaufania publicznego, a jego zeznania mają istotne znaczenie dowodowe, jednak podlegają takiej samej ocenie jak inne dowody w sprawie. Ostateczna ocena, czy spadkodawca działał w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji, należy do sądu i często wymaga wsparcia opinii biegłych, zwłaszcza lekarzy specjalistów.

Nieważność może wynikać również z istotnych naruszeń przepisów prawa regulujących formalne aspekty sporządzania aktu. Nie każde uchybienie formalności prowadzi do unieważnienia testamentu – przyjmuje się, że znaczenie mają jedynie takie nieprawidłowości, które dotyczą elementów istotnych aktu. Nieważność może zatem wynikać np. z braku odebrania od testatora oświadczenia woli.

Samo złożenie podpisu a oświadczenie woli – postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 1992 r. (I CRN 156/92)

W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy treść testamentu została ustalona z przyszłą spadkobierczynią jeszcze przed wizytą testatora w kancelarii. W dniu sporządzenia aktu notariusz odczytał gotowy tekst, a spadkodawca – nie wypowiadając swojej woli – jedynie go podpisał. Sąd uznał, że samo złożenie podpisu nie zastępuje osobistego i świadomego wyrażenia decyzji o rozporządzeniu majątkiem. Testament notarialny wymaga bowiem, aby to testator sam przed notariuszem wyraził swoją wolę, a notariusz jedynie nadał jej odpowiednią formę. Jeśli ten element nie został spełniony, testament może zostać uznany za nieważny.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy można podważyć testament z wydziedziczeniem?

Tak. Wydziedziczenie w testamencie nie zamyka drogi do jego zakwestionowania.

Ile jest czasu na podważenie testamentu?

W przypadku wadliwego oświadczenia woli testament można podważyć w ciągu 3 lat od momentu dowiedzenia się o przyczynie jego nieważności, ale nie później niż 10 lat od śmierci spadkodawcy.

W przypadku zastrzeżeń dotyczących kwestii formalnych testamentu nie obowiązuje żaden termin na „zgłoszenie” nieważności. Zarzut można podnieść w każdym postępowaniu, w którym testament ma znaczenie (np. w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku), a sąd ma obowiązek uwzględnić nieważność nawet wtedy, gdy od śmierci spadkodawcy upłynęło wiele lat.

Czy unieważnienie późniejszego testamentu „przywraca” moc wcześniejszemu?

Tak. Jeżeli testament późniejszy jest nieważny – nie wywołuje żadnych skutków prawnych, a więc nie odwołuje wcześniejszego rozrządzenia.

Podsumowanie

Jeżeli mają Państwo wątpliwości co do ważności testamentu – warto zasięgnąć profesjonalnej pomocy prawnej.

Kancelaria Radcy Prawnego Dr Tymoteusz Zych oferuje:

• analizę ważności testamentu,
• analizę dokumentacji medycznej w zakresie istotnym dla oceny ważności oświadczenia woli,
• przygotowanie strategii procesowej,
• reprezentację w postępowaniach spadkowych,
• kompleksowe wsparcie w sprawach z zakresu prawa spadkowego.

Zapraszamy do kontaktu pod numerem: 726 003 505.